আধৰুৱা পাঠ

 আশীৰ দশকৰ শেষৰ কথা। নামনি অসমৰ একাষৰীয়া, শান্ত আৰু সেউজীয়া পৰিৱেশে আবৃত এখন গাঁও। গাঁৱৰ মূৰতে থকা প্ৰাথমিক বিদ্যালয়খনৰ পুৱাৰ পৰিৱেশটো এটা অপূৰ্ব সপোনৰ দৰে হৈ উঠিছে। মাটি আৰু খাগৰিৰে সজা বিদ্যালয়ৰ বেৰবোৰত সময়ৰ আঁচোৰৰ চিন স্পষ্ট যদিও এক উমাল আৱেদন লুকাই আছে।

ধেনুভেৰীয়া পুৰণি খিৰিকীকেইখনেদি পুৱাৰ সোণালী ৰ'দজাক সোমাই আহি শ্ৰেণীকোঠাৰ মজিয়াত লুকাভাকু খেলিছে। বেৰবোৰত হাতেৰে অঁকা কিছুমান ছবি সযতনে আঁৰি থোৱা — ৰঙীন আখৰেৰে লিখা 'অ, আ, ক, খ', আপেল, আমৰ ছবি, আৰু এক-দুইৰ তালিকা আদি। এই ছবিবোৰৰ ৰং কিছু উৱলি যোৱা যদিও, সিহঁতৰ মাজত লুকাই আছে গাঁৱৰ অকণমানিহঁতৰ শৈশৱৰ হেঁপাহ।

খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ চকু ফুৰালে দেখা যায় এখন জীৱন্ত ছবি। দিগন্তলৈ বিস্তৃত সেউজীয়া ধাননি পথাৰখনত বতাহে ঢৌ খেলিছে। দূৰণিৰ পাহাৰবোৰ পুৱাৰ কুঁৱলীৰ আচ্ছাদনখনে আৱৰি ৰখা, যেন এখন বগা চাদৰহে পিন্ধিছে। দুই-এটা খেৰৰ চালিৰ ঘৰৰ পৰা পুৱাৰ ৰন্ধা-বঢ়াৰ ধোঁৱা কুণ্ডলী পকাই আকাশলৈ উঠি গৈছে। বৰষুণৰ পিছৰ তিতা মাটিৰ এক সুকীয়া গোন্ধই চৌপাশ আমোলমোলাই ৰাখিছে।

শ্ৰেণীকোঠাৰ ভিতৰত আঠ-দহ বছৰীয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ এটা জাক। কাঠৰ পুৰণি বেঞ্চবোৰত বহি সিহঁতে নিবিষ্ট মনেৰে নিজৰ নিজৰ বহীত কিবাকিবি লিখিছে। পুৰণি কাঠৰ বেঞ্চবোৰৰ একোটা সুকীয়া গোন্ধ থাকে, যি সোঁৱৰাই দিয়ে আগতে পঢ়ি যোৱা অনেক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ কথা। বেঞ্চৰ ওপৰত থোৱা কাপোৰৰ মোনাবোৰৰ পৰা সিহঁতৰ কিতাপবোৰ আধামান ওলাই আছে। 

জাকটোৰ মাজতে বহি আছিল জোনালী। বয়স প্ৰায় দহ কি এঘাৰ বছৰ হ'ব। তাইৰ দেহত পৰিপাটিকৈ পিন্ধা স্কুলৰ চোলাটো। জোনালী শ্ৰেণীটোৰ ভিতৰতে অলপ ডাঙৰ আৰু বুজন। তাইৰ কাষতে ৰাতুল নামৰ অতি লাজকুৰীয়া সৰু ল'ৰা এটা। ৰাতুলে অংকৰ হিচাপ এটা মিলাব নোৱাৰি নিজৰ পেঞ্চিলডাল কামুৰি আছে।

"ৰাতুল, এইটো এনেকৈ নহয় অ', ৰহ মই বুজাই দিছোঁ," - জোনালীয়ে বায়েকৰ দৰে মৰমেৰে তাক ক'লে। তাৰ বহীখন নিজৰ ফালে টানি আনি অংকটোৰ সমাধান কেনেকৈ কৰিব লাগে, তাক লাহে লাহে বুজাবলৈ ধৰিলে।

ৰাতুলে মূৰ দুপিয়ায় ক'লে, - "অ' জোনালী বা, মই এতিয়াহে বুজি পাইছোঁ। কাইলৈৰ পৰা মই নিজেই কৰিব পাৰিম।" 

শ্ৰেণীকোঠাৰ এই পৰিৱেশটো বৰ আন্তৰিক আৰু উমাল। 

বিদ্যালয়খনত প্ৰতিটো পুৱাই এটা অস্বাভাৱিক, অথচ সুন্দৰ ঘটনা ঘটে। প্ৰতিদিনে ঠিক একে সময়তে দুটা চৰাই ধেনুভেৰীয়া খিৰিকীখনেদি উৰি ভিতৰলৈ সোমাই আহে। এটা চৰাইৰ বুকুখন সুমথিৰা ৰঙৰ, আনটো মটিয়া আৰু মামৰ ধৰা ৰঙৰ। চৰাই দুটাই শ্ৰেণীকোঠাৰ ওপৰত এপাক ঘূৰি লৈ খিৰিকীৰ ডেলিত বা কেতিয়াবা পিছলৈ থোৱা পুৰণি ডেস্ক এখনৰ ওপৰত নিৰৱে বহি পৰে। ল'ৰা-ছোৱালীহঁতৰ বাবে এইটো এটা সাধাৰণ কথা। সিহঁতে ভাবিছিল চৰাই দুটা চাগে ভোকত আহে, সেয়েহে টিফিনৰ সময়ত সিহঁতে চৰাই দুটালৈ বুলি বিস্কুটৰ গুড়ি বা দুই এটা ভাত ছটিয়াই দিয়ে। চৰাই দুটায়ো কাৰো একো ক্ষতি নকৰাকৈ নিজৰ মনেৰে সেইবোৰ খাই উৰি গুচি যায়।

দিনবোৰ বাগৰি গৈ আছিল। এদিন শ্ৰেণীত শিক্ষকে পঢ়াই থকাৰ সময়ত জোনালীৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিয়ে এটা আচৰিত কথা লক্ষ্য কৰিলে। তাই মন কৰিলে যে চৰাই দুটাই কেতিয়াও য'তে-ত'তে নপৰে। সিহঁতে আহি কোঠাটোৰ একেবাৰে পিছফালে চুকটোত থকা এখন পুৰণি, ধূলিয়ৰি ডেস্কৰ কাষতে পৰেহি। সেই ডেস্কখন বহু বছৰ ধৰি কোনেও ব্যৱহাৰ কৰা নাই। ডেস্কখনৰ এটা খুটা ভঙা বাবে কোনেও তালৈ নাযায়। চৰাই দুটাই সেই খালী ডেস্কখনৰ ওপৰত বহি ব'ৰ্ডৰ ফালে একেথৰে চাই থাকে, যেন সিহঁতে শিক্ষকৰ প্ৰতিটো কথা মনোযোগেৰে শুনি আছে।

জোনালীৰ মনত কৌতুহলৰ সৃষ্টি হ'ল। সাধুকথাৰ কিতাপত পঢ়া ৰহস্যময় কাহিনীৰ দৰে তাইৰ মনটোৱে এই ৰহস্যৰ ভেদ ভাঙিবলৈ বিচাৰিলে। টিফিনৰ সময়ত যেতিয়া সকলো ল'ৰা-ছোৱালী বাহিৰলৈ খেলিবলৈ গ'ল, জোনালী লাহে লাহে সেই পিছফালৰ ডেস্কখনৰ ওচৰলৈ গ'ল। বতাহত উৰি অহা ধূলি আৰু পুৰণি কাঠৰ গোন্ধটোৱে নাকত খুন্দা মাৰি ধৰিছিল। তাই সযতনে ডেস্কখনৰ ওপৰত থকা ধূলিবোৰ হাতেৰে মচি আতঁৰাই পেলালে।

হঠাৎ তাইৰ চকুহাল স্থিৰ হৈ পৰিল। ডেস্কৰ কাঠৰ এচুকত পেঞ্চিল কটা ব্লেড বা তেনে কোনো ধাৰাল বস্তুৰে দুটা নাম অতি সযতনে কাটি থোৱা আছিল। 

সময়ৰ সোঁতত নাম দুটা ম্লান হৈ যোৱা যদিও, জোনালীয়ে স্পষ্টকৈ পঢ়িব পাৰিলে — 'অৰূপ' আৰু 'শেৱালি'।

জোনালীৰ কণমানি বুকুখন ঢিপঢিপাই উঠিল। তাই সেই নাম দুটাত লাহেকৈ হাত বুলাই দিলে। তাইৰ মনলৈ আহিল চৰাই দুটাৰ কথা। কিয় সিহঁত কেৱল এই ডেস্কখনতেই আহি বহে? তাই ভৱকান্ত ছাৰৰ ওচৰলৈ দৌৰি গৈ সুধিবলৈ বিচাৰিছিল, কিন্তু কিহবাই যেন তাইক বাধা দিলে। তাই বুজি পালে, কিছুমান ৰহস্য কেৱল অনুভৱ কৰিবলৈহে থাকে, ভাঙিবলৈ নহয়।

সেইদিনাৰ পৰা জোনালীয়ে চৰাই দুটাক বেলেগ দৃষ্টিৰে চাবলৈ ধৰিলে। তাই কেতিয়াবা নিজৰ টিফিনৰ পৰা অলপ সুস্বাদু পিঠা বা চিৰা নি সেই পুৰণি ডেস্কখনৰ কাষত থৈ দিয়ে। চৰাই দুটায়ো যেন জোনালীক চিনি পোৱা হ'ল। সিহঁতে তাইক দেখিলে ভয় নাখাই, বৰঞ্চ এক আপোন সুৰত কিচিৰ-মিচিৰ কৰিবলৈ ধৰে।

বিদ্যালয়ৰ বৃদ্ধ প্ৰধান শিক্ষক ভৱকান্ত ছাৰে কথাটো মন নকৰা নহয়। তেওঁ জানিছিল যে এই চৰাই দুটা অসাধাৰণ। ভৱকান্ত ছাৰৰ চুলি পকি বগা হৈছিল, মুখমণ্ডলত সময়ৰ অনেক ৰেখা, কিন্তু তেওঁৰ চকুত এক গভীৰ ৰহস্য আৰু অনাবিল বিষাদৰ ছাঁ। ছাৰে প্ৰায়ে অফিচ ৰুমৰ পৰা চৰাই দুটালৈ চাই এক হুমুনিয়াহ কাঢ়ে। সিহঁতক দেখিলেই তেওঁৰ মনত পৰে সত্তৰৰ দশকৰ সেই ভয়ংকৰ বানপানীৰ কথা।

সেই সময়ত এই স্কুলখনতে পঢ়িছিল অৰূপ আৰু শেৱালি নামৰ দুটা অতিকৈ মেধাৱী ছাত্ৰ-ছাত্ৰী। দুয়োৰে ঘৰ আছিল নৈৰ পাৰৰ তলতীয়া গাঁওখনত। সিহঁতৰ পঢ়াৰ প্ৰতি ইমানেই ধাউতি যে প্ৰবল বৰষুণতো স্কুল খতি নকৰে। কিন্তু সেইবাৰৰ বাৰিষাৰ কালৰূপী বানে সকলো শেষ কৰি পেলালে। এদিন স্কুলৰ পৰা ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ পথত হঠাৎ অহা বানৰ সোঁতত উটি গ'ল অৰূপ আৰু শেৱালি। সিহঁতৰ কিতাপৰ মোনা দুটাহে নৈৰ পাৰৰ গছৰ ডালত ওলমি থকা অৱস্থাত পোৱা গৈছিল। সিহঁতৰ শিক্ষা আধৰুৱা হৈয়ে ৰ'ল। 

ভৱকান্ত ছাৰে দৃঢ়ভাৱে বিশ্বাস কৰে এই চৰাই দুটা আন কোনো নহয়, সেয়া অৰূপ আৰু শেৱালিৰ অপূৰ্ণ হেঁপাহৰ আত্মা। সিহঁতে আজিও নিজৰ আধৰুৱা পাঠ সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ এই শ্ৰেণীকোঠালৈ আহে।

ডিচেম্বৰ মাহৰ এক কুঁৱলীসনা পুৱা। ভৱকান্ত ছাৰে শ্ৰেণীত অসমীয়া মাতৃভাষাৰ কিতাপখনৰ শেষৰফালে থকা বৰ ধুনীয়া কবিতা এটা পঢ়াবলৈ ল'লে। কবিতাটো "জীৱনৰ যাত্ৰা আৰু সফলতা"ৰ ওপৰত। ছাৰৰ মনত পৰিল, অৰূপ আৰু শেৱালি পঢ়ি থকা সময়ত এই কবিতাটো বাখ্যা কৰিবলৈ থাকি গৈছিল।

তেওঁৰ মাতটো আৱেগত গধুৰ হৈ পৰিল। সেইদিনাও চৰাই দুটা আহি আগৰ দৰেই সেই পুৰণি ডেস্কখনত বহি আছিল। কিন্তু আজি সিহঁতৰ আচৰণ অলপ বেলেগ। সিহঁতে ছাৰৰ মাতটো একেথৰে শুনিবলৈ ধৰিলে।

কবিতাটো শেষ কৰি ছাৰে ক'লে, - "তোমালোকৰ অসমীয়াৰ পাঠ আজি শেষ হ'ল, কিন্তু জীৱনত শিক্ষা কেতিয়াও শেষ নহয়। যিয়ে মনৰ পৰা শিকে, তেওঁৰ যাত্ৰা সদায় আধ্যাত্মিকভাৱে পূৰ্ণ হয়।"

কথাখিনি শেষ হোৱাৰ লগে লগে চৰাই দুটাই একেলগে ডেউকা কোবাই শ্ৰেণীকোঠাৰ ওপৰলৈ উৰা মাৰিলে। সিহঁতে আজি খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ নোযোৱাকৈ শ্ৰেণীকোঠাৰ ভিতৰতে তিনিপাক ঘূৰিলে। প্ৰতিটো পাকতে সিহঁতৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা কিচিৰ-মিচিৰ শব্দটো আগতকৈ বহুত বেছি স্পষ্ট আৰু আনন্দদায়ক। জোনালীয়ে বিস্ময়েৰে চাই ৰ'ল। ভৱকান্ত ছাৰেও চশমাযোৰ খুলি চকুপানী মচিলে। তেওঁৰ ওঁঠৰ কোণত এক প্ৰশান্তিৰ হাঁহি বিৰিঙি উঠিছিল।

চাৰিনম্বৰ পাকটো মাৰি, চৰাই দুটাই খোলা ধেনুভেৰীয়া খিৰিকীখনেদি বাহিৰৰ কুঁৱলীৰ মাজলৈ উৰা মাৰিলে। সিহঁতৰ উৰণত আছিল মুক্তিৰ আনন্দ। যেন দশক দশক ধৰি আধৰুৱা হৈ থকা সিহঁতৰ পাঠ আজি সম্পূৰ্ণ হ'ল। সিহঁতে যেন আজি স্কুলৰ পৰা ডিগ্ৰী লাভ কৰি চিৰদিনৰ বাবে বিদায় ল'লে।

তাৰ পিছত সেই চৰাই দুটা কেতিয়াও ঘূৰি নাহিল। ল'ৰা-ছোৱালীহঁতে কিছুদিন সিহঁতলৈ বাট চাইছিল, কিন্তু লাহে লাহে সকলোৱে বুজি উঠিল যে সিহঁতৰ যাত্ৰা শেষ হ'ল। শ্ৰেণীকোঠাটোত ৰৈ গ'ল কেৱল এক গভীৰ প্ৰশান্তি আৰু শিক্ষাৰ প্ৰতি এক অমল কৃতজ্ঞতা।

জোনালীয়ে মাজে মাজে সেই পুৰণি খালী ডেস্কখনলৈ চায় আৰু এটি সৰু হাঁহি মাৰে। 

অদৃশ্য হৈ যোৱা পখীৰ ডেউকাৰ শব্দই যেন আজিও বতাহত ফুচফুচাই কয়— প্ৰকৃত শিক্ষাৰ কোনো আদি বা অন্ত নাই, ই কেৱল এক অনন্ত যাত্ৰা যি মৃত্যুৰ সিপাৰেও সজীৱ হৈ ৰয়।